سخنی پیرامون اشعار محلی بختیاری(1)---نوشته:خرم سعیدی- بهار91

     به راستی، سراینده اشعار محلی بختیاری مثل "دی بلال"،"داینی داینی" ، "شلیل " ، "لالایی" ، "برزگری" ، "صیادی" " شیر دوشی" و... با مانایی بالا و به درازنای تاریخ کیست ؟

    ایران فرهنگی عزیز ، مهد شاعران و هنر مندان ماهر و مکتب دیده ،آشنا به فنون بلاغت و صناعات ادبی ، نکته سنج و نکته یاب فروانی است،اشعار بعضی از شاعران با مرگ آنها به بوته فراموشی  سپرده می شود.به راستی راز پایداری و جاودانگی اینگونه اشعار چیست؟ آیا جز حدیث معروف " آنچه از دل برآید بر دل نشیند " است .شعر و موسیقی محلی ایران بخصوص شعر محلی بختیاری منشأ جوشش عاطفی و طبیعی مردم ساده و زحمت کشی است که آن سوی گرفتاری های به اصطلاح تمدن ِ یک جا نشینان ،برای آنها معنی ندارد،اشعاری که می خوانند و می دانند همانند خصوصیت ذاتی آنها ساده و دلنشین است . هرگاه بیت قشنگی خواندند و ذوق و قریحه با آنها یار بوده یا آن را  حک واصلاح کرده یا بیتی به آن افزوده اند و نغمه  ای به وجود آوردند که بقول شاعر: "خرم آن نغمه که مردم بسپارند به یاد " بوده، شهر نشینان که گوش آنها با اشعار فخیم تر و پخته تری آشنا بوده از خواندن و شنیدن اینگونه اشعار لذت می برند . آنچه بیش از هر مطلبی خواننده را بسوی این اشعار می کشاند ، سادگی لفظ و صراحت در ادای مقصود و بی پردگی در بیان است . اینگونه ادبیات را در کتابهای انواع ادبی ،تحت عنوان ادبیات چوپانی یاد کرده اند و به آسانی  در حد چند سطر توضیح از کنار آن گذشته اند .

     می دانیم که شعر فارسی از منظری دو گونه کلی است یکی شعر طبقه تحصیل کرده است و دیگری شعر غیر رسمی یا شعر طبقه کم سواد . اشعار دسته دوم با گویش و زبان محلی ادا می شوند و به زبان فارسی قدیم نزدیکی مشهودی دارند به نحوی که ریشه اکثر لغات آنها را می توان تا زبانهای قدیم و باستانی ایران مثل پهلوی و اوستا دنبال نمود. این گونه اشعار ، هنر کامل مردمی است که در دامان طبیعت و کوهساران و زیر سیاه چادر ها پرورده شده و پا به عرصه وجود گذاشته است و شرایط کلی یک هنر تمام عیار را دارد. در این مورد سخن دکتر تقی وحیدیان مصداق دارد که می فرماید : " نابغه های ساده ای وجود دارند که در محیط های ابتدایی تولد یافته ،احساسات خود را بی تکلف با تشبیهات ساده بشکل آهنگ ها و ترانه های عامیانه بیان می کنند . گاهی بقدری ماهرانه از عهده این کار بر می آیند که اثر آنها جاودانی می شود این نابغه های گمنام مولفین ترانه های عامیانه می باشند."1

     اشعار محلی بختیاری هنرو آفرینش دل سروده هایی است با ته مانده غمگنانه و اندوهگنانه با ژرفای عاطفی مردم ساده زیست. این اشعار مرثیه و مرهمی است بر دل ِ ریش سراینده و خواننده آنها .هنر برای آنها جنبه تفنن ندارد . برای کسب آوازه نیست بلکه نیاز و وسیله عقده گشایی و بیان درد است . این هنر جزو زندگی آنهاست. 2

     یکی از عوامل زیبایی و دلنشینی شعر "دی بلال " تا حدود زیادی مدیون وزن زنده و جذاب آن است که نوعی وزن به اصطلاح " خیزابی " است این گونه وزن نوعی نیاز به تکرار را در ذهن شنونده ایجاد می کند . مسئله دیگر ترتیب قرار گرفتن هجاهای کوتاه و بلند در کنار یکدیگر است که با خصوصیات لفظی این ابیات همخوانی دارد.  هر چند سرایندگان اینگونه اشعار کمتر اطلاعی از وزن و قافیه و صناعات ادبی رسمی داشته اما شعر آنها هم وزن دارد و هم قافیه و خالی از ردیف . بدین لحاظ اکثر اوقات کلمه " دی بلال " که بر وزن فاعلاتُ است آخر هر بیت تکرار می شود و حکم تکمیل کننده موسیقی کناری را دارد. سرایندگان با آوردن  مصوتهای بلند و ارتفاع دادن به اینگونه مصوتها به شعر غنای موسیقایی خاصی بخشیده اند گر چه تقطیع ابیات "دی بلال" بر مبنای گوش است و شکل خطی کمتری دارد و معمولاً بر وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن است . اما اگر آن را با تکیه های مختلف و یا لحن دیگری بصورت نرم و روان بخوانیم وزن با افاعیل دیگر به گوش می رسد . این مبحث سوای نظریه فرصت الدوله شیرازی در کتاب بحور الحان است که در آن جا اعلام می فرمایند اشعاری که در فلان بحری است چگونه بخوانیم مثلاً وزن  فاعلاتن را می توان در چند دستگاه  کدام دستگاه و ردیف موسیقی خواند  در این مورد دکتر خانلری می فرماید. " برای تحقیق در وزن اشعار محلی به آثار و اسناد کتبی نمی توان اعتماد کرد  و نیز می فرماید :نتیجه ای که در باره ترانه های محلی بدست می آوریم این است که وزن ترانه های عامیانه که اکنون متداول است نه هجایی است و نه عروضی بلکه مبنای وزن در آنها دو اصل است ، یکی کمیت هجاها (و این همان مبنای شعر رسمی فارسی است ) و دیگری تکیه . این دو اصل در ترانه ها هر دو با هم مورد اعتبار است و در یکدیگر تاثیر دارد . 3

      در خواندن " دی بلال" زیر و بمی مصوتها و تکیه اهمیت فراوان دارد. دکتر نصراله امامی معتقد است : شعری که واژگان آن دارای مصوتهای بم است با حالات و وقار و ابهت و بیم و حراس سازگار بسیار دارد. از سوی دیگر کثرت مصوتهای زیر ،مناسب با شعری است که مضمون آن شکایت و ناله و یا نشاط و سر مستی است . 4

     آری آواز و ابیات "دی بلال " بدون استفاده از دستگاههای صوتی مدرن امروزی از لب دل سوختگانی شنیده می شود که با تمام وجود و با عشق خاص ادا می شوند. در این ابیات شادیها کمتر توصیف شده بل بیشتر شکایت از فراق یار یا بیم از حوادث نا خوشایند طبیعی دارد. از گرفتایهای روزمره روزگار شکوه دارد و مثل نی ،آن یار غار با آن ناله همیشه آشنا و دلنشین ِ غمین شاکی از جدایی همنوایی دارد .

نغمه به یاد ماندنی دیگر " داینی داینی "است که ضمن داشتن تمام خصوصیات نوع شعر یاد شده قبلی بر خلاف جو روحی حاکم بر آن که حزنآلود بوده ، بر اساس مقتضیات شعری که تقریباً وصف زیبایی معشوق است کمی شاد و طرب انگیز است . اوزان آن دلنشین و شیرین و آرام است که با اشعار عاشقان و آرامبخش مناسبت دارد .

می دانیم که یکی از قدیمی ترین هنرها که سابقه آن به ماقبل تاریخ می رسد آواز است . این آواز که شالوده آن شعر موزون است در شونات روز مره زندگی  از آنهایی که با اَوراد و سحر به تسکین و در مان بیماریها می پرداختند گرفته تا کار جامعه عشایری از قبیل اشعاری که با کارهای مختلف سر و کار داشته ادامه پیدا  کرده است . نیاکان ما قبل از کشف نظریه روانشانسان امروزی مبنی بر موسیقی درمانی ، از شعر و موسیقی برای رام کردن و استفاده بهینه از حیوانات اهلی سود می بردند . هنگامی که مادران ما مشغول شیر دوشی بودند اشعار موزن و گوش نوازی را زمزمه می کردند که با پاشیدن شیر در ظرف آهنگ خاصی را بوجود می آورد تا گاو و گوسفند او از نظر روحی لذت ببرد و چند لحظه ای بدون درد سر  درنگ نماید و از بیقراری بیزاری نماید تا دوشنده بتواند وظیفه خود را به انجام برساند .

در رابطه با تاثیر وزن سعدی می فرماید : اشتر ز شعر عرب در حالت است و طرب ... بدین منظور دکتر خانلری می فرماید: "وزن امری حسی است و بیرون از ذهن کسی که آن را در می یابد وجود ندارد،وسیله ادراک وزن حواس است . 5

همتباران عزیز بیایید دست در دست هم دهیم به مهر و با فرهنگ کهن سال و دیر پای خود که ریشه ای بس غنی و قدیم دارد را در یابیم و همان گونه که سالیان دراز باز مانده تا به ما رسیده آن را حفظ کنیم . شنیده و خوانده ایم که هر روز مرگ لهجه و زبانی فرا می رسد خود به زود رس شدن این مرگ کمک نکنیم. .....با اندکی تلخیص

پا نویس ها : 1-دکتر تقی وحیدیان – وزن شعر عامانه ص 9--2- دکتر وحیدیان – حرفهای تازه در ادبیات ص 139---3-دکتر خانلری- وزن شعر فارسی ص 72 و 73----4-دکتر امامی – منوچهری دامغانی ص32--5- دکتر خانلری – وزن شعر فارسی –ص